Boekgegevens
Titel: De globe: aardrijkskundig schetsboek voor school en huis
Auteur: Bos, P.R.
Uitgave: Groningen: J.B. Wolters, 1880
Auteursrechten: Zie auteursrechten
Citeerinstructie: Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam, UBM: IWO 200 E 3 (atlas)
URL: https://schoolmuseum.uba.uva.nl/bookid/LCSM_200007
Onderwerp: (Sociale) geografie, cartografie, planologie, demografie: (sociale) geografie: algemeen
Trefwoord: Geografie, Leermiddelen (vorm)
Bekijk als:      
Scan: Afbeeldinggrootte:
   De globe: aardrijkskundig schetsboek voor school en huis
Vorige scan Volgende scanScanned page
78
vormei: groote venen, vruchtbare klei en humus, lagen ijzeroer of infiiso-
riën-aarde. Slechts zelden komen oudere gesteenten voor den dag, en die
welke aan de oppervlakte verschijnen, behooren meestal tot de bruinkool-
formatie, terwjl ook krijt-, jura- en schelpenkalk-vormigen voorkomen.
Natuurlijk is de vruchtbaarheid van den Noordduitschen bodem in de
eerste plaats afhankelijk van de soort van grond, die aan de oppervlakte
komt. Het zand is ook hier het land der dorre heidevelden en weinig
schaduw gevende dennewouden, terwijl löss, mergel, klei en humus door
den weligsten plantengroei bedekt zijn. Waar de mergel afgezonderd voor-
komt, gebruikt de landbouwer dien grond; leem en klei worden in bouw-
materialen en huisraad veranderd; de turf die uit de venen wordt bereid,
dient als brandstof; het ijzeroer wordt naar de naastbijzijnde hoogovens
gebracht, en de groote zwerfblokken, die, evenals de Drentsche, van
Noordschen oorsprong zijn, dienen tot verschillende doeleinden. In de
vlakte zonder rotsen bedient men er zich gaarne van voor het aanleggen
van wegen. De kalksteenen, die hier voorkomen en tot verschillende for-
maties behooren, vervangen de kalksteenlagen van andere streken. De
mooiste granietblokken zoekt de kunstenaar uit, om ze in kunstwerken te
veranderen of ze als voetstuk voor zijne standbeelden te doen dienen. Zoo
is de groote schaal vóór 't Berlijnsche museum, bijna 7 meter in middel-
lijn en 1500 centenaars zwaar, uit een tienmaal zwaarder zwerfblok gehou-
wen , dat bij Fürstenwalde heeft gelegen, en bij Lützen wijst een Noordsch
granietblok de plaats aan, waar de koning der Zweden in 16^2 overwin-
nend sneuvelde.
Onder deze diluviale vormingen volgen over groote uitgestrektheden,
maar slechts hier en daar aan de oppervlakte tredende, klei- en zandlagen
met soms zeer aanzienlijke lagen bruinkool, of oók wel alleen kleilagen
met ingesloten mergelklompen en zeeschelpen. Sedert lang reeds heeft men
in de nabijheid der gebergten of in de bochten, die de vlakte in het berg-
land maakt, bij Merseburg, Halle, Grimma, Muskau, Zittau enz. de bruin-
kool gegraven en gebruikt. Maar eerst later ontdekte men, dat de lagen
bruinkool zich ver onder de diluviale gronden uitstrekken, en sedert deze
ontdekking heeft men op zeer vele plaatsen in de laagvlakte bruinkolen-
groeven gegraven, wier opbrengst natuurlijk van grooten invloed op de
nijverheid is.
Deze bruinkolenlagen zijn de oorspronkelijke ligplaats van den barnsteen,
die evenwel nog vaker, door het zeewater losgespoeld, aan de kusten der
Oostzee wordt gevischt en in Memel en Elbing wordt bewerkt. In Samland
en Ermeland wordt de barnsteen gegraven; de golven der vele meren spoe-
len dit goudkleurige hars los uit den bodem en werpen het aan den oever.
Maar in den laatsten tijd levert de barnsteen-visscherij niet veel meer op.
Wat onder de bruinkoolformatie ligt, komt hier slechts zelden aan de
oppervlakte, wanneer we althans de heuvelachtige streken uitzonderen ten
noorden van den Harz en tusschen de Oder en de Warthe-bronnen, waarin
de krijt-, jura-, trias-, kolen- en grauwacke-groep over vrij groote uitge-